Tarihin hafızasında iki gemi vardır.

Biri, insanlığın tufanla sınandığına dair dini-mitolojik “Nuh’un Gemisi” anlatısında, yaşamı ve doğanın çeşitliliğini tufana karşı koruyarak geleceğe taşıyan gemidir. Diğeri ise Kemalist resmi tarih anlatısında “kurtuluş”un başlangıcı olarak kodlanan Bandırma Vapuru’dur.

19 Mayıs 1919 sabahı Samsun limanına yanaşan bu ikinci gemi, egemen sistemin resmî tarih anlatısı içinde bir mitolojik özneye dönüştürülmüştür. Tıpkı Ergenekon mitinde demir dağlardan çıkışı sağlayan Bozkurt figürü gibi, Bandırma Vapuru da Mustafa Kemal’i kurtuluşu başlatan ve devleti kuran bir kahraman olarak sunar. Ancak bu anlatının perdelediği tarihsel gerçeklik çok daha karanlıktır. O gemiden karaya çıkan siyasal irade, bu diyarın çok halklı, çok uluslu ve çok inançlı yapısını tasfiye edecek vahşet düzenini yeniden inşa etmeye ve sistematikleştirmeye başlamıştır.

Tarihin hafızasında iki gemi vardır. Bu iki gemi yalnızca sembolik bir karşıtlık değil, iki farklı siyasal yönelimi temsil eder. Birinci gemi halkları, kültürleri, inançları ve yaşamın çeşitliliğini geleceğe taşır. İkinci gemi ise çoğulluğu sürgün, inkâr ve imha yoluyla tasfiye eden bir siyasal hattır. Bu siyasal hattın anlaşılması için doğrudan Pontus’a, yani o geminin rotasının ilk büyük katliam planına bakmak gerekir. Karadeniz’de yaklaşık 2.500 yıldır varlığını sürdüren Pontus Rumları, Osmanlı döneminde zorla Müslümanlaştırmaya karşı 1800’lerde gizli Hristiyanlık biçimleriyle direnmişti. Osmanlı’nın bu dönemde başlattığı siyaseti sonrasında gelen siyasi aktörler farklı boyutlarıyla sürdürdüler. Ancak asıl sistematik ve nihai imha, 19 Mayıs 1919’da Bandırma Vapuru’nun Samsun’a yanaşmasıyla birlikte kurulan kemalist iradenin kurumsallaşması altında derinleşmiştir.

Ancak burada söz konusu olan, tek bir döneme (kemalist iktidarın kurulduğu) ya da birkaç kişinin eylemlerine indirgenebilecek geçici bir yönelim değil, daha derin bir tarihsel sürekliliktir. Pantürkçülüğü içinde barındıran Jön Türk hareketinden İttihat ve Terakki’nin homojenleştirme siyasetine, oradan Kemalist ulus-devlet inşasına uzanan tarihsel çizgi boyunca aynı siyasal mantık farklı biçimler altında yeniden üretildi. Şiddet, bu süreçte istisnai bir sapma değil, devletin kuruluş mantığının tamamlayıcı bir unsurudur.

Bu tarihsel sürekliliğin en yoğun biçimlerinden biri 1919-1922 Pontus sürecinde kendini gösterir. Karadeniz bölgesinde on binlerce Pontus Rumu zorla yerinden edilmiş ve katledilmiştir. Yöntemler, Ermeni Soykırımı sürecindekilerle aynıdır: kasaba ve köy baskınları, ölüm yürüyüşleri, açlık ve hastalıkla iç bölgelere sürgünler. Kültürel-dini imha da buna eklenir. Bölgedeki 500’den fazla kilise ve manastır ile 300’den fazla okul yıkılıp yakılmıştır. Böylece bir kez daha hafıza, dil ve ibadet hedef alınmıştır.

Hayatta kalanlar ise topraklarından sürülerek Yunanistan’a gönderilmiştir. Aynı dili ve dini paylaşsalar da Pontus Rumları orada da kabul görmemişlerdir. İlk kuşak Pontuslularda sürgün içinde sürgün ile çifte travma yaşanmıştır.

Mustafa Kemal’in bu sürece ilişkin tutumuna dair Nutuk’ta geçen “bertaraf edildi” ifadesi, bu tasfiye sürecinin siyasal bir doğru olarak sahiplenilişini gösterir. Türk devlet lügatinde bundan dolayı “Bertaraf etmek”, köylerin yakılması, insanların sürülmesi, ibadethanelerin yıkılması ve on binlerce insanın yok edilmesi anlamına gelir

Ermeni Soykırımı’ndan Pontus’a, İzmir Yangını’ndan diğer imha süreçlerine uzanan bu yıkım; yalnızca soyut bir ulusal nefretin değil, nihai belirleyeni Türk egemen sınıflarının gayrimüslimlerin sermaye birikimine, mülklerine ve ticari ağlarına devlet zoruyla çökme sürecinin tarihsel tezahürüdür. İbrahim Kaypakkaya’nın da işaret ettiği gibi Türk komprador büyük burjuvazisi ve feodal toprak ağaları, bu tasfiye yoluyla pazar alanını tek tipleştirmiş; fiziksel imhayı aynı zamanda ekonomik mirasa kanlı bir el koyuşa dönüştürmüştür.

Süreçteki bu süreklilik, farklı tarihsel dönemlerde ve kurumsal biçimlerde yeniden görünür olur. Pontus’ta Sakallı Nurettin Paşa ve Topal Osman eliyle yürütülen katliam siyaseti (dönemin tanıklarından Falih Rıfkı Atay anılarında Topal Osman’ı “müsvedde-i insan” olarak nitelendirir) başka bölgelerde de devam etmiştir. Koçgiri’de Alevi-Kürt halkına yönelen saldırılar, aynı tek ulusçu ve imhacı devlet çizgisinin ürünüdür. Sakallı Nurettin Paşa’nın askerî ve siyasal etkisi, Büyük İzmir Yangını sırasında da ortaya çıkar. 13 Eylül 1922’de İzmir’de Ermeni ve Rum mahallelerindeki 25 bin bina (ev, iş yeri, kilise, otel vb.) küle dönerken Müslüman mahallelerin büyük ölçüde ayakta kalması, etnik ve dinsel tasfiyeye dayanan bu siyasal mantığın mekansal izlerinden biridir. Bugün kendisini “genç Cumhuriyet” olarak sunan Kemalist iktidarın iktisadi atılımının sembolü İzmir Enternasyonel Fuar Alanı, işte bu yangında yok olan bölge üzerinde inşa edilmiştir. Bu alanın yok edilen mahallelerin küllerinin üzerinde yükselmesi yalnızca fiziksel bir yeniden inşa değildir. Aynı zamanda katliamın izlerini görünmezleştiren, kentsel hafızayı gasp eden ve tarihi mekan üzerinden yeniden yazan tek ulusçu ve imhacı modernleşme anlayışının sonucudur. Böylece katliamın üzeri betonla, fuar yerleriyle ve resmi tarih anlatılarıyla örtülmek istenmeştir.

Aynı katliam zinciri Dersim’de devam etti. Nurettin Paşa’nın damadı Abdullah Alpdoğan, 1938 Dersim katliamının baş aktörlerinden biri oldu. Katliam burada yalnızca siyasal bir yöntem değil; kuşaktan kuşağa devredilen bir devlet pratiğine dönüştü.

Bu zincire eklenen diğer bir halka ise 6-7 Eylül 1955’te İstanbul’da, devletin dolaylı rolünün görüldüğü mahalle çeteleri ve kışkırtılan kalabalıklar eliyle Rum ve Ermeni azınlığa yönelik gerçekleştirilen yağma, tecavüz ve katliamlardır. Bu, aynı mantığın “galeyana gelen halk” görüntüsü altında sürdürülmesidir.

Bu zincir asla geçmişte kalmaz. Bu zincirin son halkası ise, bu zihniyetin biçim değiştirerek günümüze uzanan devamlılığı olarak 1990’larda JİTEM gibi gayrinizamî harpte kontrgerilla yapılarında, katliam ve vahşet eylemleriyle bilinir olur. Günümüzde ise PÖH/JÖH gibi askeri-faşist özel harekat teşkilatlanmaları aracılığıyla ezilen uluslara, halklara ve emekçilere yönelen tarihsel imha ve yok etme siyasetinin güncel biçimi olarak varlığını sürdürür. Rojava’ya yapılan saldırılar ve 28 Aralık 2011’de Roboski’de 34 Kürt köylüsünün savaş uçaklarıyla katledilmesi, aynı tarihsel mantığın güncel biçimidir.

İşte bu yüzden tarihsel sorumluluk, yalnızca mağdurları anmayı değil, failleri adlarıyla teşhir ederek kınamayı da gerektirir. Pontus’ta yaşananlar yalnızca bir “Rum soykırımı” değil, homojen ulus yaratma hedefi doğrultusunda örgütlenmiş Kemalist devletin bir katliamıdır. Ve inkarcı devlet gerçeği sürdüğü müddetçe, soykırımın siyasal, kültürel ve tarihsel devamlılığı da sürmektedir.

Bugün hâlâ resmî tarih tarafından kutsanan bu siyasal mirasın karşısında, halkların hafızasını ve hakikatini savunmaya devam edeceğiz.

Bandırma Vapuru’nun niçin yola çıktığını çok iyi biliyoruz. Tahtaları çürümüş bu gemi ezilenlerin ve emekçi sınıfların top atışlarıyla hakikat denizinin sularında batmaya mahkumdur. Pontus Soykırımı’ndan bugüne zulüm, inkâr ve imha ile dövülmüş demir halkalı paslanmış bu zinciri, ezilenlerin hesap sorma bilinciyle kıracağız.

Unutmadık.

Affetmiyoruz.

Hesap soruyoruz.

Avrupa Demokratik Haklar Konfederasyonu

19 Mayıs 2026